Di tích Lịch sử Đồn Nhà Máy Nước - Chứng tích của Tinh Thần Đấu Tranh Cách Mạng Hào Hùng

Di tích được xây dựng bởi thực dân Pháp vào thời kỳ thuộc địa. Công trình là một đồn nhỏ có hình dạng chữ nhật, chia làm hai tầng, với chiều dài khoảng 5m, rộng 3,7m, cao gần 4m; được xây bằng đá, gạch, vôi, xi măng, sắt thép và gỗ, đồn có các lỗ châu mai hướng về bốn phía. Nhiệm vụ chính của đồn là bảo vệ sân bay, nhà máy nước, đồng thời ngăn chặn lực lượng cách mạng của ta tấn công vào thị xã.

​Năm 1949 trong cao trào kháng chiến chống Pháp, lực lượng cách mạng địa phương – gồm Ban hành động Cấp, Công an xung phong, Đội trinh sát 51 và các lực lượng của thị đội Cấp – đã hai lần tổ chức tấn công nhằm tiêu diệt đồn. Kết quả, quân ta diệt gọn đồn, thu giữ 150 súng các loại, trong đó có 4 trung liên FM; đường giao thông án ngữ cửa ngõ vào thị xã Vũng Tàu hoàn toàn tê liệt.

Chiến thắng này không chỉ bảo vệ nguồn nước sinh hoạt cung cấp cho nhân dân trong vùng mà còn khẳng định sức mạnh của lực lượng cách mạng trước kẻ thù; tạo nên niềm tin sâu sắc của nhân dân đối với Đảng và Chính quyền Cách mạng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

​Để ghi nhận giá trị lịch sử, năm 1985 nhân dịp kỷ niệm 10 năm thành lập Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo, ngành Văn hóa - Thông tin đã xây dựng bức phù điêu kỷ niệm chiến thắng và gắn biển đá khắc nội dung giới thiệu giá trị lịch sử của công trình.

Ngày 04/8/1992, theo Quyết định số 983/VH/QĐ của Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Đồn Nhà máy nước được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2007, để mở rộng đường 30/4, nhằm đảm bảo an toàn giao thông mà vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử, di tích được di dời về hướng trái, cách vị trí cũ 13m, một phần nằm trong khuôn viên trường THPT Trần Nguyên Hãn (khoảng 1,5m) một phần nằm trên vỉa hè.

​Di tích Đồn Nhà máy nước là minh chứng sống động về tinh thần quật cường, ý chí bất khuất của người dân Vũng Tàu nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung trước kẻ thù mạnh hơn gấp bội. Di tích không chỉ là nơi ôn lại lịch sử mà còn là bài học giáo dục truyền thống cách mạng, khơi dậy ý thức trách nhiệm xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước.